Adli Kontrol Nedir? İmza Yükümlülüğü, Yurt Dışı Yasağı ve İtiraz
Adli kontrol, şüpheli veya sanığı tutuklamak yerine serbest bırakıp belirli yükümlülüklere bağlayan bir koruma tedbiridir. Kişi özgürlüğünden tamamen yoksun bırakılmaz; ancak imza vermek, yurt dışına çıkmamak veya evden ayrılmamak gibi kurallara uymak zorundadır.
Bu yazıda adli kontrolün hangi hâllerde uygulandığını, tedbir türlerini, sürelerini ve karara karşı başvuru yollarını 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) çerçevesinde anlatıyoruz.
Adli Kontrol Hangi Hâllerde Uygulanır?
Adli kontrol, tutuklamanın daha hafif bir alternatifidir. Tutuklama sebepleri bulunduğu hâlde aynı amaca daha hafif bir tedbirle ulaşılabiliyorsa adli kontrol tercih edilir (CMK m.109). Kanun ayrıca şu durumlarda da adli kontrole imkân tanır:
- Tutuklama yasağı bulunan suçlarda
- Kanuni tutukluluk süresi dolduğu için serbest bırakılan kişiler hakkında
- Ağır hastalık veya engellilik nedeniyle cezaevinde hayatını yalnız sürdüremeyen kişiler hakkında
- Gebe olan veya doğum yapmasının üzerinden altı ay geçmemiş kadın şüpheliler hakkında
Soruşturma evresinde adli kontrole, savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi karar verir. Kovuşturma evresinde ise kararı davaya bakan mahkeme verir.
Adli Kontrol Tedbirleri Nelerdir?
Hâkim, aşağıdaki yükümlülüklerden bir veya birkaçına birlikte hükmedebilir:
- Yurt dışına çıkamamak
- Belirlenen yerlere, belirlenen sürelerde düzenli olarak başvurmak (imza yükümlülüğü)
- Hâkimin belirlediği merci veya kişilerin çağrılarına ve denetim tedbirlerine uymak
- Taşıt kullanamamak ve gerekirse sürücü belgesini teslim etmek
- Özellikle uyuşturucu veya alkol bağımlılığına yönelik tedavi ya da muayene tedbirlerine uymak
- Hâkimin belirlediği bir güvence miktarını yatırmak
- Silah bulunduramamak veya taşıyamamak, gerekirse silahları teslim etmek
- Suç mağdurunun haklarını güvenceye almak için belirlenen parayı güvenceye bağlamak
- Aile yükümlülüklerini yerine getireceğine ve nafakayı düzenli ödeyeceğine dair güvence vermek
- Konutunu terk etmemek
- Belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek
- Belirlenen yer veya bölgelere gitmemek
En Sık Karşılaşılan Üç Tedbir
İmza yükümlülüğü. Kişinin, kararda belirtilen kolluk birimine belirli gün ve saatlerde giderek imza vermesidir. Sıklık, haftada bir günden her güne kadar değişebilir. Sakarya’da imza genellikle kişinin yerleşim yerine en yakın emniyet veya jandarma biriminde verilir; adres değiştiğinde imza yerinin de değiştirilmesi talep edilmelidir.
Yurt dışına çıkış yasağı. Karar sınır kapılarına bildirilir ve kişinin yurt dışına çıkışı engellenir. Seyahat planı olan kişilerin, yasağı öğrenmek için havalimanında beklememesi, durumu önceden avukatı aracılığıyla dosyadan kontrol etmesi gerekir.
Konutu terk etmeme. Halk arasında “ev hapsi” olarak bilinir ve kişinin belirlenen süre boyunca evinden çıkmamasını içerir. Bu tedbir elektronik izleme yoluyla da uygulanabilir. Konutu terk etmeme yükümlülüğü altında geçen her iki gün, ileride verilecek cezadan bir gün olarak düşülür.
Adli Kontrol Ne Kadar Sürer?
Adli kontrol için de azami süreler vardır (CMK m.110/A):
| İşin türü | Temel azami süre | Uzatma |
|---|---|---|
| Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler | 2 yıl | Zorunlu hâllerde 1 yıl |
| Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler | 3 yıl | Zorunlu hâllerde toplam 3 yıla kadar |
Devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı bazı suçlarda ve terör suçlarında uzatma süresi dört yıla kadar çıkabilir. Çocuklar bakımından bu süreler yarı oranında uygulanır.
Süreler azami sınırlardır. Adli kontrolü haklı kılan sebepler ortadan kalktığında tedbirin süresi dolmadan da kaldırılması gerekir.
Adli Kontrol Yükümlülüğüne Uyulmazsa Ne Olur?
Adli kontrol yükümlülüklerine uymayan şüpheli veya sanık hakkında, verilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun tutuklama kararı verilebilir (CMK m.112). Bu nedenle imza günlerini aksatmamak ve zorunlu bir mazeret varsa bunu belgeleyerek önceden bildirmek önemlidir.
Adli Kontrol Kararına İtiraz ve Kaldırılma Talebi
Adli kontrol kararına, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. Sulh ceza hâkimliğinin adli kontrol kararlarına yapılan itirazları, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler.
İtiraz süresi geçmiş olsa bile adli kontrolün kaldırılması veya değiştirilmesi her zaman talep edilebilir (CMK m.111). Uygulamada sık görülen talepler şunlardır:
- İmza sıklığının azaltılması veya imza yerinin değiştirilmesi
- İş, eğitim veya tedavi nedeniyle yurt dışı yasağının kaldırılması
- Belirli bir süre için tedbirden geçici olarak muaf tutulma
- Konutu terk etmeme yükümlülüğünün daha hafif bir tedbire çevrilmesi
Bu taleplerin iş sözleşmesi, sağlık raporu veya ikametgâh belgesi gibi somut belgelerle desteklenmesi, kabul ihtimalini artırır.
Sık Sorulan Sorular
Adli kontrol adli sicil kaydına işler mi?
Adli kontrol bir ceza değil, geçici bir koruma tedbiridir. Bu nedenle adli sicil kaydında mahkûmiyet olarak yer almaz.
Adli kontrolde geçen süre cezadan düşer mi?
Kural olarak düşmez. Ancak konutu terk etmeme yükümlülüğünde geçen her iki gün bir gün olarak cezadan düşülür; tedavi tedbiri de mahsup kapsamındadır.
İmza günümde hastalanırsam ne yapmalıyım?
Durumu sağlık raporuyla belgeleyin ve en kısa sürede dosyanın bulunduğu mercie bildirin. Önceden bilinen bir engel varsa geçici muafiyet talep edilmelidir.
Uzun süren adli kontrol için tazminat istenebilir mi?
Adli kontrol, kanunda tazminat gerektiren tedbirler arasında sayılmamıştır. Ancak ölçüsüz biçimde uzun süre uygulanan adli kontrol nedeniyle tazminata hükmedilmesi gerektiğini belirten Yargıtay kararları bulunmaktadır.