Ayıplı Mal: Tüketicinin Seçimlik Hakları ve Süreler
Yeni alınan bir buzdolabının birkaç hafta içinde soğutmayı bırakması, internetten sipariş edilen bir telefonun ekranında hata çıkması ya da teslim edilen mobilyanın siparişteki ölçülere uymaması, tüketici hukukunda “ayıplı mal” olarak değerlendirilir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun bu durumda tüketiciye dört seçimlik hak tanır ve satıcıyı tüketicinin tercihine uymakla yükümlü tutar.
Bu yazıda bir malın hangi durumlarda ayıplı sayıldığını, seçimlik hakları, ispat yükünü, süreleri ve başvuru yollarını özetliyoruz.
Ayıplı Mal Nedir?
Kanuna göre tüketiciye teslim edildiği anda, taraflarca kararlaştırılan örnek ya da modele uygun olmayan veya objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımayan mal ayıplıdır. Ambalajında, etiketinde, kullanım kılavuzunda, internet sitesinde, reklam ve ilanlarında belirtilen ya da satıcının bildirdiği özellikleri taşımayan mallar da bu kapsamdadır.
Ayıp üç biçimde ortaya çıkabilir:
- Maddi ayıp: Malın fiziksel olarak bozuk, eksik veya hasarlı olması.
- Hukuki ayıp: Malın üzerinde başkasına ait bir hak bulunması ya da malın mevzuat nedeniyle kullanılamaması.
- Ekonomik ayıp: Malın vaat edilen verimi, tasarrufu veya performansı sağlamaması.
Kullanım hatasından kaynaklanan bozulmalar ayıp sayılmaz. Ancak arızanın kullanım hatasından doğduğu iddiası, aşağıda açıklanan ispat kuralları çerçevesinde değerlendirilir.
Kimler Bu Haklardan Yararlanır?
Tüketici, ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden kişidir. Bir şirketin ticari faaliyeti için aldığı mallar ya da iki özel kişi arasındaki satışlar 6502 sayılı Kanun kapsamına girmez; bu durumlarda Türk Borçlar Kanunu’nun ayıp hükümleri uygulanır. Satıcının ticari veya mesleki amaçla hareket etmesi gerekir; bu nedenle bir mağazadan, e-ticaret sitesinden veya galeriden yapılan alımlar tüketici işlemidir.
Tüketicinin Dört Seçimlik Hakkı
Malın ayıplı olduğu anlaşıldığında tüketici aşağıdaki haklardan birini seçerek satıcıya karşı kullanabilir:
- Sözleşmeden dönme: Malı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek ödediği bedelin iadesini istemek.
- Bedelden indirim: Malı alıkoyup ayıp oranında indirim istemek.
- Ücretsiz onarım: Aşırı bir masraf gerektirmiyorsa, bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere malın onarılmasını istemek.
- Ayıpsız misli ile değişim: İmkân varsa malın ayıpsız bir benzeriyle değiştirilmesini istemek.
Seçim tüketiciye aittir. Ücretsiz onarım ve misli ile değişim talepleri satıcının yanı sıra üretici veya ithalatçıya karşı da ileri sürülebilir; bu iki hak bakımından satıcı, üretici ve ithalatçı birlikte sorumludur.
Onarım veya değişim talebi yöneltildikten sonra en geç 30 iş günü içinde (konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda 60 iş günü) yerine getirilmelidir. Bu süre aşılırsa tüketici diğer seçimlik haklarını kullanabilir. Onarım veya değişim satıcı için orantısız bir güçlük doğuracaksa tüketici dönme veya indirim haklarından birini kullanır; orantısızlık değerlendirilirken malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer haklara başvurmanın tüketici açısından sorun doğurup doğurmayacağı dikkate alınır.
Dönme veya indirim seçildiğinde ödenen bedelin tamamı ya da indirim tutarı derhâl iade edilir. Seçimlik hakların kullanılmasından doğan masraflar, hakkı yerine getiren tarafa aittir. Şartları varsa, seçimlik haklara ek olarak genel hükümlere göre tazminat da istenebilir.
İspat Yükü: İlk Altı Ay Kuralı
Teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim anında var olduğu kabul edilir. Bu dönemde ayıbın bulunmadığını ispat yükü satıcıdadır. Ancak bu kural, malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz; örneğin açıkça darbe sonucu oluşmuş bir kırık için karineye dayanılamaz.
Altı aydan sonra ortaya çıkan ayıplarda, ayıbın teslim anında var olduğunu tüketicinin ispat etmesi gerekir. Bu aşamada servis raporları ve bilirkişi incelemesi belirleyici olur.
Süreler
| Süre | Ne için geçerli? |
|---|---|
| 6 ay | Teslim anında ayıp bulunduğu karinesi (ispat yükü satıcıda) |
| 30 iş günü | Onarım veya değişim talebinin yerine getirilmesi (taşınmazda 60 iş günü) |
| 2 yıl | Ayıplı maldan sorumluluk için zamanaşımı, teslimden itibaren (konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda 5 yıl) |
| Süre sınırı yok | Ayıp ağır ihmal veya hile ile gizlenmişse zamanaşımı uygulanmaz |
İki yıllık süre, ayıp daha sonra ortaya çıksa bile teslim tarihinden itibaren işler. 6502 sayılı Kanun tüketiciye ayıbı belirli bir süre içinde bildirme yükü getirmez; yine de ayıbı fark eder etmez satıcıya yazılı bildirimde bulunmak, hem ispat hem de sürecin hızlanması açısından yararlıdır.
Ayıplı Malda İzlenecek Yol
- Belgeleri saklayın: Fatura, sipariş onayı, garanti belgesi, servis teslim fişleri, yazışmalar ve ayıbı gösteren fotoğraf veya videolar.
- Talebinizi yazılı bildirin: Hangi seçimlik hakkı kullandığınızı e-posta, kayıtlı elektronik posta, iadeli taahhütlü mektup veya noter aracılığıyla satıcıya iletin; e-ticaret sitelerinde talep kaydı oluşturun.
- Servis kayıtlarını isteyin: Ürünü servise teslim ederken tarihli teslim belgesi alın, düzenlenen raporun bir örneğini isteyin.
- Başvuru yolunu belirleyin: Uyuşmazlığın değeri 2026 yılı için 186.000 TL’nin altındaysa tüketici hakem heyetine, üzerindeyse önce arabulucuya, anlaşma sağlanamazsa tüketici mahkemesine başvurulur.
Sık Sorulan Sorular
Satıcı “üreticiye başvurun” diyorsa ne yapmalıyım?
Seçimlik hakların muhatabı satıcıdır ve satıcı, tüketicinin tercih ettiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Onarım ve değişim taleplerinde üretici ve ithalatçı da sorumlu olduğundan talep onlara da yöneltilebilir; ancak satıcı, tüketiciyi üreticiye yönlendirerek kendi sorumluluğundan kurtulamaz.
İndirimli veya kampanyalı alınan üründe de bu haklar var mı?
Evet. İndirim, kampanya veya outlet satışı ayıptan sorumluluğu kaldırmaz. Ancak satış sırasında belirli bir kusur açıkça bildirilmiş ve bu nedenle indirim yapılmışsa, bildirilen kusura dayanarak sonradan hak talep etmek güçleşir.
Faturam kayboldu, yine de hak arayabilir miyim?
Fatura en güçlü delildir; ancak kredi kartı ekstresi, sipariş onay e-postası, garanti belgesi veya satıcıyla yazışmalar da alımı ispatlamaya yardımcı olabilir.
Ayıplı ürünün başka eşyalarıma verdiği zararı da isteyebilir miyim?
Seçimlik haklara ek olarak, şartları varsa genel hükümlere göre tazminat talep edilebilir. Örneğin arızalı bir cihazın yol açtığı su baskını veya yangın gibi zararlar ayrıca değerlendirilir.