Sigortasız Çalışma ve Hizmet Tespit Davası
Sigortasız çalıştırılan ya da sigortası eksik günle bildirilen işçi, bu çalışmalarını hizmet tespit davasıyla kayıt altına aldırabilir. Mahkeme kararıyla tespit edilen süreler SGK kayıtlarına işlenir; bu da emeklilik için gereken prim günü sayısını, işsizlik maaşı hakkını ve kıdem tazminatı hesabını doğrudan etkiler.
Hangi Durumlarda Açılır?
- Hiç sigorta girişi yapılmadan çalıştırılma
- İşe başlamanın gerçek tarihinden sonra sigorta girişi yapılması
- Tam zamanlı çalışıldığı halde ayda 30 gün yerine daha az gün bildirilmesi
- İşten ayrılışın gerçek tarihten önce gösterilmesi
- Aradaki dönemlerde çıkış verilip çalışmaya devam ettirilme
Hak Düşürücü Süre: 5 Yıl
Hizmet tespit davası, çalışmanın geçtiği yılın sonundan itibaren 5 yıl içinde açılmalıdır (5510 sayılı Kanun m.86/8). Örneğin 2022 yılında sigortasız geçen bir çalışma için dava en geç 2027 yılı sonuna kadar açılabilir. Bu süre hak düşürücüdür; mahkeme taraflar ileri sürmese bile kendiliğinden dikkate alır.
Sürenin önemli bir istisnası vardır: Çalışma SGK denetimiyle tespit edilmişse ya da işverenin SGK’ya verdiği bir belgeyle (örneğin işe giriş bildirgesiyle) kurumca bilinmekteyse, 5 yıllık süre uygulanmaz.
Dava Nerede ve Kime Karşı Açılır?
Dava iş mahkemesinde, işverene karşı açılır ve SGK da davaya dahil edilir. Hizmet tespit davası bir alacak davası olmadığından zorunlu arabuluculuğa tabi değildir; doğrudan dava açılabilir. Kamu düzenine ilişkin olduğu için mahkeme, tarafların gösterdiği delillerle yetinmeyerek kendiliğinden araştırma yapar.
Sigortasız Çalışma Nasıl İspatlanır?
- Bordro tanıkları: Aynı dönemde aynı işyerinde sigortalı olarak görünen çalışanlar en güçlü tanıklardır. Mahkeme bu kişileri SGK kayıtlarından kendiliğinden belirleyebilir.
- Komşu işyeri tanıkları: Çevredeki işyerlerinin sahipleri ve çalışanları da dinlenebilir.
- Yazılı deliller: Banka hesabına yatırılan ücretler, mesajlaşmalar, işyerinde çekilmiş fotoğraflar, işyeri kartı, vardiya listeleri.
- Resmi kayıtlar: SGK denetim raporları, işyeri sicil dosyası, vergi ve belediye kayıtları.
Aile içi çalışmalarda, kısa süreli ve düzensiz işlerde ispat daha zordur. Mahkeme, çalışmanın fiili ve sürekli olduğuna dair inandırıcı deliller arar.
Dava Açmadan Önce: SGK’ya Şikâyet
Henüz çalışmaya devam eden ya da yeni ayrılmış bir işçi, sigortasız çalıştırıldığını SGK’ya şikâyet dilekçesiyle veya ALO 170 hattı üzerinden bildirebilir. SGK denetiminde çalışma tespit edilirse kayıtlar resen düzeltilir ve bu çalışma için 5 yıllık dava süresi sınırı ortadan kalkar. Denetim çalışmayı tespit edemezse dava yolu açık kalır.
Primleri Kim Öder?
Mahkeme kararı kesinleştikten sonra SGK’ya gönderilir. SGK eksik primleri gecikme zammı ve idari para cezasıyla birlikte işverenden tahsil eder. İşçi bu primleri ödemez.
Sigortasız çalıştırılma aynı zamanda işçiye sözleşmeyi haklı nedenle feshetme hakkı verir. Bu yolla ayrılan işçi kıdem tazminatını da talep edebilir; kıdem süresi hesaplanırken sigortasız geçen süreler de dikkate alınır.
Sık Sorulan Sorular
Sigortasız çalıştığım dönem emekliliğime sayılır mı?
Mahkeme kararıyla tespit edilip SGK kayıtlarına işlenirse evet. Bu dönem prim günü sayısına eklenir ve bazı durumlarda sigorta başlangıç tarihini de öne çekebilir.
Hizmet tespit davası ne kadar sürer?
Tanık sayısına, SGK yazışmalarına ve istinaf ile Yargıtay aşamalarına göre değişir. Ortalama bir süre vermek doğru olmaz; ancak bu davaların tek celsede sonuçlanması nadirdir.
İşveren “sen kendin sigorta istemedin” diyor, bu geçerli mi?
Hayır. Sigortalılık kamu düzenine ilişkindir; işçinin rızası veya talebi, işverenin bildirim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.