Mahkûmiyetin Hak Yoksunlukları (TCK 53)
Hapis cezasının sonuçları cezaevinde geçen süreyle sınırlı değildir. Kasten işlenen bir suçtan hapis cezası alan kişi, kanun gereği bazı hakları kullanmaktan da yoksun kalır. Bu yoksunluklar mahkeme ayrıca karar vermese bile mahkûmiyetin doğal sonucudur.
Bu yazıda TCK 53’teki hak yoksunluklarını, ne zaman başlayıp bittiklerini ve başka kanunlardaki benzer sonuçları anlatıyoruz.
Hangi Haklardan Yoksun Kalınır?
Kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûm olan kişi şu hakları kullanamaz:
- Sürekli veya geçici bir kamu görevini üstlenmek
- Seçme, seçilme ve diğer siyasi hakları kullanmak
- Velayet hakkını kullanmak; vasi veya kayyım olmak
- Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi partilerde yönetici veya denetçi olmak
- Kamu kurumu niteliğindeki bir meslek kuruluşunun iznine tabi bir mesleği kendi sorumluluğunda serbest meslek olarak icra etmek
Taksirli suçlardan verilen mahkûmiyetler bu sonuçları doğurmaz. Kısa süreli hapis cezası ertelenen veya fiili 18 yaşından önce işleyen kişiler hakkında da bu yoksunluklar uygulanmaz.
Ne Zaman Biter?
Yoksunluklar cezanın infazı tamamlanıncaya kadar sürer. Koşullu salıverilmeden sonraki denetim süresi de infazın bir parçası olduğu için, örneğin şirket yöneticiliği yasağı kural olarak denetim süresi bitene kadar devam eder. Koşullu salıverilen hükümlü ise kendi çocukları üzerindeki velayet hakkını yeniden kullanabilir.
Oy kullanma bakımından Anayasa özel bir kural koyar: ceza infaz kurumunda bulunan hükümlüler, taksirli suçlardan hükümlü olanlar hariç, oy kullanamaz. Koşullu salıverilen veya denetimli serbestlikle dışarıda bulunan kişi ise oy kullanabilir.
Ek Yasaklar
| Hâl | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Suç, bir hakkın veya yetkinin kötüye kullanılmasıyla işlendiyse | Mahkeme, infazdan sonra cezanın yarısından bir katına kadar süreyle bu hakkı kullanma yasağı verebilir | TCK 53/5 |
| Trafik kurallarına aykırılıkla işlenen taksirli suç | Sürücü belgesinin 3 aydan 3 yıla kadar geri alınması veya meslek yasağı | TCK 53/6 |
Başka Kanunlardaki Sonuçlar
TCK 53’teki yoksunluklar infazla biter; ancak bazı kanunlar mahkûmiyete daha uzun süreli sonuçlar bağlar:
- Memuriyet: Kasten suçtan 1 yıl veya daha fazla hapis ile hırsızlık, dolandırıcılık, zimmet gibi katalog suçlardan mahkûmiyet memuriyete engeldir (657 m.48).
- Avukatlık: Taksirli suçlar hariç 2 yıldan fazla hapis cezası veya kanunda sayılan yüz kızartıcı suçlardan mahkûmiyet avukatlığa kabule engeldir.
- Silah ruhsatı: Ruhsat işlemlerinde adli sicil ve arşiv kayıtları incelenir; bazı suçlardan mahkûmiyet ruhsat verilmesine engeldir.
- Milletvekilliği ve muhtarlık: Seçilme yeterliliği için kendi kanunlarındaki koşullar aranır; memnu hakların iadesi kararı bu açıdan önem taşır.
Sık Sorulan Sorular
Cezaevindeyken oy kullanabilir miyim?
Kasten işlenen suçtan hükümlü olarak cezaevinde bulunan kişi oy kullanamaz. Tutuklular ve taksirli suçlardan hükümlüler ise oy kullanabilir.
Koşullu salıverildim, şirketimde müdür olabilir miyim?
Yöneticilik yasağı infaz tamamlanıncaya, yani denetim süresinin sonuna kadar sürer. Bu süre bittiğinde yasak kendiliğinden kalkar.
HAGB kararı bu yoksunlukları doğurur mu?
Hayır. HAGB’de hüküm açıklanmadığı için mahkûmiyetin kanuni sonuçları doğmaz.
Velayet hakkım elimden alınır mı?
Kasten suçtan hapis cezasının infazı süresince velayet kullanılamaz; koşullu salıverilmeyle birlikte kendi çocukları üzerindeki velayet yeniden kullanılabilir. Velayetin kaldırılması veya değiştirilmesi ise aile mahkemesinin ayrıca vereceği bir karardır.