İş Kazası Tazminatı: Haklar, Süreç ve Zamanaşımı
İş kazası, çalışanın yalnızca sağlığını değil, çoğu zaman çalışma gücünü ve ailesinin geçimini de etkileyen bir olaydır. Kazanın ardından hem Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından sağlanan haklar hem de işverenden talep edilebilecek tazminatlar gündeme gelir.
Sanayi tesislerinin yoğun olduğu Sakarya’da iş kazası dosyaları sık karşılaşılan uyuşmazlıklar arasındadır. Bu yazıda iş kazasının tanımını, kazadan sonra yapılması gerekenleri ve tazminat sürecini özetliyoruz.
Hangi Olaylar İş Kazası Sayılır?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 13. maddesine göre, sigortalıyı bedenen veya ruhen engelli hâle getiren ve aşağıdaki durumlardan birinde meydana gelen olay iş kazasıdır:
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada
- İşveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, işyeri dışında olsa bile
- Görevli olarak başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmadan geçen zamanlarda
- Emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda
- İşverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere toplu olarak gidiş ve gelişi sırasında
İşçinin kendi aracıyla veya toplu taşımayla işe gidip gelirken yaşadığı kazalar, kural olarak bu kapsamda değerlendirilmez. Servis aracında meydana gelen kazalar ise iş kazası sayılır.
Kazadan Sonra Neler Yapılmalı?
Kazanın hemen ardından atılan adımlar, ileride hakların ispatında belirleyici olur:
- Tedavi olun ve hastanede olayın iş kazası olarak kayda geçirildiğinden emin olun.
- Kazanın nasıl olduğunu bilen iş arkadaşlarınızın isimlerini not alın.
- Mümkünse olay yerinin, makinenin veya ekipmanın fotoğraflarını saklayın.
- İşverenin kazayı SGK’ya bildirip bildirmediğini kontrol edin.
- Kaza tespit tutanağının bir örneğini isteyin ve içeriğini dikkatle okuyun.
İşveren, iş kazasını kolluğa derhal, SGK’ya ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmekle yükümlüdür. Bildirimin yapılmaması işçinin haklarını ortadan kaldırmaz; ancak kazanın ispatını zorlaştırabileceği için takip edilmelidir.
SGK’nın Sağladığı Haklar
İş kazası geçiren sigortalıya SGK tarafından şu yardımlar sağlanır:
- Tedavi giderlerinin karşılanması
- Çalışılamayan süre için geçici iş göremezlik ödeneği
- Meslekte kazanma gücü en az yüzde 10 oranında azalmışsa sürekli iş göremezlik geliri
- Kazanın ölümle sonuçlanması hâlinde hak sahiplerine ölüm geliri
Bu yardımlar, işverenden talep edilebilecek tazminatların yerini tutmaz. SGK gelirleri, tazminat hesabında ayrıca dikkate alınır.
İşverenin Sorumluluğu
İşveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak, riskleri değerlendirmek ve gerekli önlemleri almakla yükümlüdür (6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4). Koruyucu ekipmanın verilmemesi, eğitimin yapılmaması veya makinelerde güvenlik donanımının bulunmaması gibi eksiklikler, işverenin kusurunu ortaya koyar.
Tazminat davalarında kazanın oluşumunda işverenin, işçinin ve varsa üçüncü kişilerin kusur oranları genellikle iş güvenliği uzmanı bilirkişiler tarafından belirlenir. İşçinin kendi kusuru varsa tazminat bu oranda indirilir; ancak tamamen ortadan kalkmaz.
Hangi Tazminatlar İstenebilir?
Maddi tazminat: Kalıcı iş göremezlik nedeniyle uğranılan kazanç kaybı, geçici iş göremezlik dönemindeki kayıplar, tedavi ve bakıcı giderleri bu kapsamdadır. Kaza ölümle sonuçlanmışsa, ölenin desteğinden yoksun kalan yakınlar destekten yoksun kalma tazminatı ve cenaze giderlerini isteyebilir.
Manevi tazminat: Kazanın yol açtığı acı ve elem için kazazede manevi tazminat isteyebilir. Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde kazazedenin yakınları da manevi tazminat talep edebilir.
Maddi tazminatın hesabında SGK’nın bağladığı gelirlerin peşin sermaye değeri düşülür. Bu nedenle tazminat hesabı, maluliyet oranı ve kusur durumu netleştikten sonra uzman bilirkişilerce yapılır.
Dava Süreci: Arabuluculuk ve Zamanaşımı
İş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında arabulucuya başvuru zorunlu değildir (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/3). Dava doğrudan iş mahkemesinde açılabilir; Sakarya’da iş mahkemesi bulunmayan ilçelerde bu davalara asliye hukuk mahkemeleri iş mahkemesi sıfatıyla bakar.
İşverene karşı açılacak tazminat davalarında zamanaşımı kural olarak on yıldır. Yargıtay uygulamasında sürenin başlangıcı çoğunlukla zararın kesin olarak belirlendiği, örneğin maluliyet oranının kesinleştiği tarih olarak kabul edilir. Yine de sürelerin somut olaya göre ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Kaza, aynı zamanda taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçu kapsamında ceza soruşturmasına da konu olabilir. Ceza dosyasında alınan kusur raporu, tazminat davasında da önemli bir delil niteliği taşır.
Sık Sorulan Sorular
Sigortasız çalışırken kaza geçirirsem haklarım var mı?
Evet. Sigortasız çalışan işçinin geçirdiği kaza da iş kazasıdır. Bu durumda çalışmanın ve kazanın tespiti için ayrıca dava açılması gerekebilir.
İşveren kazayı bildirmezse ne olur?
İşveren idari para cezasıyla karşılaşır ve SGK’nın yaptığı ödemeler için sorumluluğu artabilir. İşçi de SGK’ya başvurarak veya tespit davası açarak olayın iş kazası olduğunu ortaya koyabilir.
İşe giderken trafik kazası geçirdim, bu iş kazası mı?
Kazanın işverenin sağladığı servis aracında olması hâlinde iş kazasıdır. Kendi aracınızla veya toplu taşımayla giderken yaşanan kaza kural olarak iş kazası sayılmaz; ancak işverenin verdiği bir görev sırasında yaşandıysa durum farklıdır.
Tazminat için ne kadar beklemem gerekir?
Davanın süresi; maluliyet raporu, kusur bilirkişisi ve tanık dinlenmesi gibi aşamalara göre değişir. Taraflar dava sürecinde de sulh yoluyla anlaşabilir.