Görevli ve Yetkili Mahkeme: Dava Nerede Açılır?
Bir hukuk davası açarken ilk cevaplanması gereken iki soru vardır: Dava hangi tür mahkemede açılacak ve hangi yerdeki mahkemede açılacak? Birincisi görev, ikincisi yetki meselesidir. Yanlış mahkemede açılan dava kaybedilmez, ancak zaman kaybettirir ve bazı durumlarda süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılabilir.
Görev ve Yetki Arasındaki Fark
| Konu | Görev | Yetki |
|---|---|---|
| Neyi belirler? | Davaya hangi tür mahkemenin bakacağını (asliye hukuk, sulh hukuk, aile, iş vb.) | Davanın hangi yerdeki mahkemede görüleceğini |
| Neye göre belirlenir? | Uyuşmazlığın konusuna | Kural olarak davalının yerleşim yerine; bazı davalarda özel kurallara |
| Mahkeme kendiliğinden bakar mı? | Evet, yargılamanın her aşamasında | Yalnızca kesin yetki hâllerinde |
| Taraflar değiştirebilir mi? | Hayır | Kesin yetki yoksa, yalnızca tacirler ve kamu tüzel kişileri yetki sözleşmesi yapabilir |
Hangi Dava Hangi Mahkemede?
| Mahkeme | Başlıca davalar |
|---|---|
| Asliye hukuk mahkemesi | Başka bir mahkemeye verilmemiş tüm hukuk davaları: alacak, tazminat, tapu iptali ve tescil, tenkis, muris muvazaası gibi |
| Sulh hukuk mahkemesi | Kira ilişkisinden doğan davalar, ortaklığın giderilmesi, zilyetliğin korunması, kat mülkiyeti uyuşmazlıkları; mirasçılık belgesi ve mirasın reddi gibi çekişmesiz yargı işleri |
| Aile mahkemesi | Boşanma, nafaka, velayet, mal rejimi, 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma kararları |
| İş mahkemesi | İşçi ile işveren arasındaki davalar, iş kazası, SGK’ya karşı açılan davalar |
| Tüketici mahkemesi | Tüketici işlemlerinden ve tüketiciye yönelik uygulamalardan doğan davalar |
| Asliye ticaret mahkemesi | Ticari davalar: şirketler, ticari işletmeler arasındaki alacaklar, çek ve senetten doğan davalar gibi |
| İcra mahkemesi | İcra işlemlerine şikâyet, itirazın kaldırılması, kambiyo senetlerine itiraz |
Özel mahkemenin (aile, iş, tüketici, ticaret) bulunmadığı ilçelerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi, ilgili mahkeme sıfatıyla bakar. İdari işlemlere karşı açılan davalar ise HMK’ya değil İdari Yargılama Usulü Kanunu’na tabidir ve idare mahkemesinde görülür.
Yetkili Mahkeme Nasıl Belirlenir?
Genel kural, davanın davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesinde açılmasıdır (HMK m.6). Bunun yanında kanun bazı davalar için ek veya kesin yetki kuralları koyar:
| Dava | Yetkili mahkeme |
|---|---|
| Sözleşmeden doğan davalar | Davalının yerleşim yeri veya sözleşmenin ifa edileceği yer (HMK m.10) |
| Haksız fiil (trafik kazası gibi) | Fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği yer veya zarar görenin yerleşim yeri (HMK m.16) |
| Taşınmazın mülkiyetine ilişkin davalar | Taşınmazın bulunduğu yer; bu yetki kesindir (HMK m.12) |
| Mirasın paylaşılması ve tereke davaları | Miras bırakanın son yerleşim yeri; bu yetki kesindir (HMK m.11) |
| Boşanma | Eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son 6 aydır birlikte oturdukları yer (TMK m.168) |
| İş davaları | Davalının yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer |
| Tüketici davaları | Tüketicinin yerleşim yeri de yetkilidir |
Birden fazla yetkili mahkeme varsa davacı bunlardan birini seçebilir. Kesin yetki bulunan davalarda ise başka bir yerde dava açılamaz ve taraflar aksini kararlaştıramaz.
Yetki İtirazı Ne Zaman Yapılır?
Kesin olmayan yetki kurallarında mahkeme yetkisizliğe kendiliğinden karar veremez. Davalı, yetki itirazını cevap dilekçesinde ilk itiraz olarak ileri sürmeli ve yetkili mahkemeyi de göstermelidir. Yetkili mahkemeyi göstermeyen veya süresinde yapılmayan yetki itirazı dikkate alınmaz.
Görevsizlik veya Yetkisizlik Kararı Verilirse
Mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı verirse dava sona ermez. Taraflardan biri, kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesini istemelidir (HMK m.20). Bu süre içinde başvurulmazsa dava açılmamış sayılır. Dosya gönderildiğinde ilk mahkemede yapılan işlemler geçerli kalır.
Sık Sorulan Sorular
Davayı kendi şehrimde açabilir miyim?
Genel kural davalının yerleşim yeridir. Ancak tüketici davaları, haksız fiil davaları ve boşanma davaları gibi bazı davalarda davacının yerleşim yeri de yetkilidir.
Yanlış mahkemede dava açarsam davayı kaybeder miyim?
Hayır. Mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı verir ve dosya süresinde talep edilirse doğru mahkemeye gönderilir. Ancak zaman kaybedilir ve yargılama giderleri artar.
Sözleşmedeki “İstanbul mahkemeleri yetkilidir” hükmü bana karşı geçerli mi?
Yetki sözleşmesi yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında geçerlidir. Tüketici veya işçi aleyhine konulan bu tür hükümler kural olarak sonuç doğurmaz.