Mahkeme kararlarında, dilekçelerde ve tebligatlarda karşılaşılan hukuki terimler çoğu zaman günlük dilden farklıdır. Bu sözlükte sık karşılaşılan 76 terim sade bir dille açıklanmıştır. Terimler alfabetik sıradadır; terim adına tıklayarak konuyu ayrıntılı anlatan yazıya ulaşabilirsiniz.
A
Adli kontrol: Tutuklamaya alternatif olarak şüpheli veya sanığa yurt dışına çıkış yasağı, belirli aralıklarla imza verme veya konutu terk etmeme gibi yükümlülükler getirilmesi.
Adli tatil: Her yıl 20 Temmuz’da başlayıp 31 Ağustos’ta sona eren dönem. Acele işler dışında duruşma yapılmaz; hukuk davalarında adli tatile denk gelen süreler, tatilin bitiminden itibaren bir hafta uzamış sayılır.
Adli yardım: Mali gücü yetersiz kişinin yargılama giderlerinden geçici olarak muaf tutulması ve gerektiğinde kendisine avukat görevlendirilmesi.
Arabuluculuk: Tarafların tarafsız bir arabulucu yardımıyla uzlaşma aradığı yöntem. İşçi-işveren, ticari, tüketici ve kira uyuşmazlıkları gibi bazı davalarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.
Aydınlatılmış onam: Hastanın, uygulanacak tıbbi müdahalenin riskleri, alternatifleri ve olası sonuçları hakkında bilgilendirildikten sonra verdiği rıza.
B
Babalık davası: Evlilik dışında doğan çocuk ile babası arasındaki soybağının mahkeme kararıyla kurulması için anne veya çocuk tarafından açılan dava.
Basit yargılama usulü: Dilekçeler aşamasının dava ve cevap dilekçesiyle sınırlı tutulduğu, daha hızlı ilerleyen yargılama usulü. Kanunda sayılan bazı davalarda uygulanır.
Belirsiz alacak davası ve kısmi dava: Alacağın tamamının değil bir kısmının dava edildiği davaya kısmi dava denir. Alacak miktarının başta belirlenemediği durumlar için öngörülen belirsiz alacak davası 31 Temmuz 2026’da kaldırılmış; kısmi davada talebin yargılama sırasında bir kez artırılabilmesi imkânı getirilmiştir.
Bilirkişi: Çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemeye rapor sunan uzman. Taraflar rapora, tebliğinden itibaren iki hafta içinde itiraz edebilir.
Bono (senet): Düzenleyenin belirli bir bedeli belirli bir tarihte ödemeyi üstlendiği kıymetli evrak. Bonoya dayalı kambiyo takibinde ödeme emrine itiraz süresi 5 gündür.
C
Cayma hakkı: Tüketicinin internetten veya uzaktan satın aldığı ürünü, gerekçe göstermeden ve cezai şart ödemeden 14 gün içinde iade edebilme hakkı.
Cevap dilekçesi: Davalının, dava dilekçesine karşı savunmasını ve delillerini bildirdiği dilekçe. Genel kural olarak dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde verilir.
Cezai şart: Sözleşmeye aykırılık hâlinde ödenmesi önceden kararlaştırılan para veya edim. Aşırı yüksek cezai şart kural olarak hakim tarafından indirilebilir.
Ç
Çekişmeli boşanma: Eşlerin boşanmanın kendisi veya sonuçları (velayet, nafaka, tazminat, mal paylaşımı) konusunda anlaşamadığı ve mahkemenin delillere göre karar verdiği boşanma davası.
D
Davadan feragat: Davacının talebinden kısmen veya tamamen vazgeçmesi. Feragat kesin hüküm gibi sonuç doğurur; aynı talep için yeniden dava açılamaz.
Delil tespiti: Kaybolma veya değişme tehlikesi bulunan bir delilin, dava açılmadan önce veya dava sırasında mahkeme aracılığıyla güvence altına alınması.
Dosyanın işlemden kaldırılması: Taraflar duruşmaya gelmediğinde dosyanın bekletmeye alınması. Üç ay içinde yenilenmeyen dava açılmamış sayılır.
E
Ecrimisil: Bir taşınmazı hak sahibinin izni olmadan kullanan kişiden istenen haksız işgal tazminatı. Geriye dönük olarak en fazla beş yıllık kullanım bedeli istenebilir.
Erişim engelleme: İnternetteki hukuka aykırı bir içeriğe erişimin durdurulması veya içeriğin yayından kaldırılması. Başvuru yolu, içeriğin türüne ve ihlalin niteliğine göre değişir.
F
Faiz: Paranın kullanılmasının karşılığı olarak ödenen bedel. Sözleşmede oran kararlaştırılmamışsa yasal faiz, ticari işlerde ise avans faizi uygulanabilir.
Fazla mesai: Haftalık 45 saati aşan çalışma. Her bir saat için ücret, normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenir.
G
Gider avansı ve harç: Dava açılırken mahkeme veznesine yatırılan devlet harcı ile tebligat, bilirkişi ve tanık giderleri için alınan avans.
Görevli ve yetkili mahkeme: Görev, davanın hangi tür mahkemede (asliye hukuk, iş, aile, tüketici gibi) görüleceğini; yetki ise hangi yerdeki mahkemede görüleceğini ifade eder.
H
Haciz: Borcun ödenmesi için borçlunun mal, maaş veya alacaklarına icra dairesi tarafından el konulması. Maaş haczinde kural olarak maaşın dörtte biri kesilir.
Hakimin reddi: Tarafsızlığından şüphe duyulmasını gerektiren önemli bir sebep bulunduğunda hakimin davaya bakmamasının istenmesi.
Hizmet tespit davası: Sigortasız çalıştırılan veya eksik bildirilen işçinin çalışma süresinin ve ücretinin mahkeme kararıyla SGK kayıtlarına geçirilmesi için açılan dava. Kural olarak çalışmanın geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB): Sanık hakkında verilen hükmün, kanundaki şartlar varsa açıklanmayarak beş yıllık denetim süresine bırakılması. Denetim süresi kasten yeni bir suç işlenmeden geçirilirse dava düşer.
I
Iskat: Mirasçılıktan çıkarma. Miras bırakanın, kanunda sayılan ağır sebeplerle saklı paylı mirasçısını vasiyetname veya miras sözleşmesiyle miras dışı bırakması.
Islah: Taraflardan birinin yaptığı usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesi. Her taraf aynı davada yalnızca bir kez ıslah yapabilir.
İ
İcra inkâr tazminatı: İlamsız takibe haksız olarak itiraz eden borçlunun, itirazın iptali veya kaldırılması davasında alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere ödemeye mahkûm edildiği tazminat.
İhbar tazminatı: Belirsiz süreli iş sözleşmesini bildirim süresine uymadan fesheden tarafın, bu süreye ait ücret tutarında ödediği tazminat.
İhtiyati haciz: Bir para alacağının tahsilini güvence altına almak için, takip veya dava sonuçlanmadan önce borçlunun mallarına mahkeme kararıyla geçici olarak el konulması.
İhtiyati tedbir: Dava sonuçlanana kadar uyuşmazlık konusu mal veya hakta değişiklik yapılmasını önlemek için mahkemenin verdiği geçici koruma kararı. Tapuya devir yasağı şerhi konulması en bilinen örneğidir.
İlamlı icra: Mahkeme kararına veya ilam niteliğindeki bir belgeye dayanılarak başlatılan icra takibi.
İlamsız icra: Bir mahkeme kararı olmadan, alacaklının icra dairesine başvurusuyla başlatılan takip. Borçlu ödeme emrine 7 gün içinde itiraz ederse takip durur.
İptal davası: Hukuka aykırı bir idari işlemin iptali için idare mahkemesinde açılan dava. Genel dava açma süresi, işlemin tebliğinden itibaren 60 gündür.
İstinaf: İlk derece mahkemesi kararlarının bölge adliye mahkemesince hem olay hem hukuk yönünden yeniden incelenmesi. Hukuk davalarında süre, kararın tebliğinden itibaren iki haftadır.
İşe iade davası: İş güvencesi kapsamındaki işçinin, geçerli bir sebep olmadan feshedilen iş sözleşmesine karşı açtığı dava. Fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması gerekir.
İtirazın iptali davası: İlamsız takipte borçlunun itirazıyla duran takibin devamı için alacaklının, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde genel mahkemede açtığı dava.
K
Kamulaştırmasız el atma: İdarenin bir taşınmazı kamulaştırma işlemi yapmadan fiilen kullanması veya yola, parka dönüştürmesi. Malik, taşınmazın bedelini veya el atmanın önlenmesini isteyebilir.
Kesin hüküm: Kanun yolları tüketilmiş veya süreleri geçmiş olan ve aynı taraflar arasında aynı konuda yeniden dava açılmasını engelleyen karar.
Kesinleşme şerhi: Kararın kesinleştiğini ve kanun yoluna başvuru süresinin geçtiğini gösteren, karar üzerine yazılan resmî not.
Kıdem tazminatı: En az bir yıl çalışmış işçiye, kanunda sayılan sebeplerle iş sözleşmesinin sona ermesi hâlinde her tam çalışma yılı için 30 günlük brüt ücret tutarında ödenen tazminat. Yıllık tavan uygulanır.
Konkordato: Borçlarını vadesinde ödeyemeyen veya ödeyememe tehlikesi altındaki borçlunun, mahkeme gözetiminde alacaklılarıyla vade ve indirim konusunda anlaşarak iflastan kurtulmayı amaçlayan yol.
Koruma kararı: Şiddete uğrayan veya uğrama tehlikesi bulunan kişiler için 6284 sayılı Kanun kapsamında verilen; uzaklaştırma ve iletişim yasağı gibi tedbirleri içeren karar.
M
Menfi tespit davası: Borçlu olmadığının tespiti için açılan dava. Borç ödendikten sonra açılan geri alma davasına istirdat davası denir.
Mirasçılık belgesi: Mirasçıların kimler olduğunu ve paylarını gösteren belge. Halk arasında veraset ilamı olarak bilinir; noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alınır.
Mirasın reddi: Mirasçının mirası kabul etmediğini sulh hukuk mahkemesine beyan etmesi. Ret süresi, kural olarak ölümü ve mirasçı olduğunu öğrendiği tarihten itibaren üç aydır.
Muris muvazaası: Miras bırakanın, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışladığı taşınmazı tapuda satış gibi göstermesi. Diğer mirasçılar tapu iptali ve tescil davası açabilir.
N
Nafaka: Bir kişinin geçimi için diğerinden düzenli olarak aldığı para. Boşanmada tedbir, yoksulluk ve iştirak nafakası olmak üzere farklı türleri vardır.
O
Ortaklığın giderilmesi: Paylı veya elbirliği mülkiyetindeki bir malın paydaşlar arasında aynen bölünmesi, bu mümkün değilse satılıp bedelinin paylaştırılması. İzale-i şuyu olarak da bilinir.
Ö
Ödeme emri: İcra takibinde borçluya gönderilen, borcu belirli süre içinde ödemesini veya itiraz etmesini bildiren belge.
Önalım hakkı: Paylı mülkiyette paydaşlardan biri payını üçüncü kişiye sattığında, diğer paydaşların bu payı aynı şartlarla satın alma hakkı. Halk arasında şufa hakkı denir.
Ön inceleme: Hukuk davasında dilekçeler aşamasından sonra yapılan; dava şartlarının incelendiği, uyuşmazlık konularının belirlendiği ve tarafların sulhe teşvik edildiği duruşma.
S
Saklı pay: Miras bırakanın vasiyetname veya bağışlarla ortadan kaldıramayacağı, kanunun belirli mirasçılara ayırdığı miras payı. Alt soy, anne-baba ve eş saklı paylı mirasçılardır.
Soybağının reddi: Evlilik içinde doğan ve kanun gereği kocanın çocuğu sayılan çocuğun, gerçekte kocadan olmadığının tespiti için açılan dava.
Suç duyurusu: Bir suçun işlendiğini savcılığa veya kolluk birimlerine bildirme. Şikâyete bağlı suçlarda şikâyet süresi, fiili ve faili öğrenmeden itibaren altı aydır.
Ş
Şikâyet (icra): İcra ve iflas dairelerinin hukuka aykırı işlemlerine karşı icra mahkemesine yapılan başvuru. Genel süre, işlemin öğrenilmesinden itibaren yedi gündür.
Şüpheli: Soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişi. İddianamenin kabulünden sonra başlayan kovuşturma evresinde sanık olarak adlandırılır.
T
Tahliye taahhütnamesi: Kiracının kiralananı belirli bir tarihte boşaltacağını yazılı olarak üstlendiği belge. Geçerli olması için kiralananın tesliminden sonra verilmiş olması gerekir.
Tanık: Uyuşmazlık konusu olaya ilişkin bildiklerini mahkemede anlatan kişi. Taraflar tanıklarını dilekçelerinde delil olarak göstermeli ve isim listesini mahkemenin verdiği süre içinde sunmalıdır.
Tebligat ve e-tebligat: Yargı ve idari işlemlerin ilgilisine usulüne uygun şekilde bildirilmesi. E-tebligatta belge, elektronik adrese ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda tebliğ edilmiş sayılır.
Temerrüt: Borçlunun vadesi gelmiş borcunu zamanında ödememesi. Para borçlarında temerrüt tarihinden itibaren faiz işler.
Temyiz: Bölge adliye mahkemesi kararlarının Yargıtay tarafından hukuka uygunluk yönünden incelenmesi. Hukuk davalarında süre, kararın tebliğinden itibaren bir aydır.
Tenkis davası: Saklı payı ihlal edilen mirasçının, miras bırakanın tasarruflarının saklı payı aşan kısmının indirilmesi için açtığı dava.
Tereke: Miras bırakanın ölümüyle geride bıraktığı mal, hak ve borçların tümü.
Tutuklama: Suç şüphesi altındaki kişinin, hakim kararıyla yargılama sonuçlanmadan özgürlüğünün kısıtlanması. Tutuklama kararına yedi gün içinde itiraz edilebilir.
V
Vasiyetname: Kişinin ölümünden sonra mal varlığının nasıl paylaştırılacağını belirlediği ölüme bağlı tasarruf. Resmî, el yazılı veya sözlü olarak yapılabilir.
Vekâlet ücreti: Avukatın hizmeti karşılığı aldığı ücret. Davayı kazanan taraf lehine mahkemece hükmedilen karşı taraf vekâlet ücreti ise avukata aittir.
Velayet: Ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi ve temsili konusunda anne ve babaya tanınan hak ve yükümlülükler. Boşanmada mahkeme velayeti çocuğun üstün yararına göre belirler.
Veraset ve intikal vergisi: Miras yoluyla veya bağış gibi karşılıksız olarak geçen mallar üzerinden alınan vergi. Çocuklar ve eş için yüksek bir istisna tutarı uygulanır.
Y
Yargılama giderleri: Harçlar, tebligat, bilirkişi ve tanık giderleri ile vekâlet ücretinden oluşan, kural olarak davayı kaybeden tarafa yükletilen giderler.
Yargılamanın iadesi: Kesinleşmiş bir kararın, sahte belge veya yalan tanıklık gibi kanunda sayılan ağır sebeplerle yeniden incelenmesi için başvurulan olağanüstü kanun yolu.
Yatar (koşullu salıverilme): Hapis cezasının, koşullu salıverilmeden önce cezaevinde geçirilmesi gereken kısmı. Süre, suçun türüne ve infaz kurallarına göre değişir.
Z
Zamanaşımı: Belirli bir süre geçtikten sonra alacağın dava yoluyla zorla istenememesi. Borçlar hukukunda genel zamanaşımı süresi on yıldır; birçok alacak için daha kısa süreler öngörülmüştür.
Ziynet eşyası: Evlilik sırasında takılan altın ve takılar. Düğünde takılan takılar, kim tarafından takılırsa takılsın kural olarak kadına ait kabul edilir.
Bu sözlük genel bilgilendirme amacı taşır. Bir terimin somut bir uyuşmazlıktaki anlamı ve sonuçları, dosyanın özelliklerine ve güncel mevzuata göre değişebilir.